یاغش
یاغاندا، سن سیز باخاندا، حسرتینن باخارام
آیریلیق گونی یادما سالارام، گئنه آغلارام
گئجه یاتاندا، سنی یوخودا، گوزوم آختارار
دوراندا سن سیز گوزوم باغلارام، گئنه آغلارام
گوزلریم گوزلییر، گلسن آی تکین، کی عکسین چکیم
گلمسین نه جور آی سیز یاتارام؟ گئنه آغلارام
سن اولماسان جان، کیمین ساچلارین، من داراخ چکیم
کاپنی تک نه جور، گول سیز یاشارام؟ گئنه آغلارام
سن اولماسان جان، یاین آراسین ده قش کیمین دیر
اورک تیتیرر، گویَ باخارام، گئنه آغلارام
شوخلوقلارمیزا، گولماخ لارمیزا، چوخ دارخمیشم
داها من سنی، هاردان تاپارام؟ گئنه آغلارام
گوزل سوزلری، ساحیه شهریار، بیر پای وریپ دیر!
او اوچار من ده، دالونجا آخسارام، گئنه آغلارام
کوی ها و محله های قدیمی تبریز از دیر باز محل و ماوایی برای سالکان حق و شاعران نام آور بوده است و بی تردید تبریز به خاطر جای دادن عارفان و شاعران صاحب نام در دل خود ، جایگاه ویژه ایی را در بین شهر های دیگر کشورمان دار است . هر چند برخی از آنان تبریزی یا آذربایجانی الاصل نبوده اند اما با این حال هر کدام به علتی به تبریز گذری داشته و به مرور زمان شیفته آن شده و در این مکان ساکن و طبق وصیت شان در تبریز به خاک سپرده شده اند
رقص تواماً و بيواسطه در درون موسيقي حيات و تحول يافته است. در سرزمين آذربايجان، از ديرباز رقص با معني و مضمون و در عين طراوات و دارا بودن جنبه حماسي و قهرماني خود در مراسم پيش از شكار مبارزه و در نهايت پيروزي و قدرداني از خدايان طبيعت و شكستن طلسمها اجرا ميشده است. در دوراني كه انسانها، آفتاب، ماه، باد، آتش، آب، خاك درختان و حيوانات را مقدس ميشمردندو ستايش ميكردند به رسم پرستش و نيايش و عبادت طي مراسمي دست به انجام حركات موزون ميزدند. ستايش و حرمت آتش در شرق و بويژه در آذربايجان اهميت زيادي داشت. آتش مظهر روشناييگرما، محو كننده تاريكي بود. و به اين اعتبار در ستايش قدرت آتش با انجام حركات موزون با موسيقي، جشنهاي خود را انجام ميدادند. براين اساس است كه نقشهايي ايجاد شده بر صخره هاي قوبوستان (نام محلي در نزديكي شهر باكو در جمهوري آذربايجان) اهميت حركتهاي موزون در نزد مردمي كه در حد 0-8 هزار سال پيش ميزيسته اند را نشان ميدهد
ماننا، اولين دولت منسجم در آذربايجان جنوبی بود که موفق به ايجاد اتحاد سراسری در بين سران اقوام مختلف ترک ( قوتتی ها، سابير ها، هوری ها، آذها، توروک ها و ... ) و جمع کردن آنها در زير پرچم وحکومت مشترک شد. از اوايل قرن 18 ق . م متحد شدن قبايل ماننا سبب شد كه اين قبايل بتوانند يك دولت بزرگ ايجاد كنند. ( ا . ن . قلي اوف٬ تاريخ آذربايجان٬ ص 170، 1359 تهران )
شرف ؛ پاکدامني و آزادگی مهمترين عناصر شخصيتی يک دختر ترک آذربايجانی را تشکيل ميدهند.اين پاکدامني و آزادگي نمودهاي بسيار زيبايی در فولکلور و فرهنگ آذربايجان داشته است.يکی از اوجهای بروز شرافت را ميتوان داستان سارای ناميد.احتمالا بسياری از ما فيلم سارای را ديده ايم و ياحداقل از مضمون آن خبر داريم. من هم اينجا به طور بسيار خلاصه اشاره ای به اين داستان ميکنم شايد هم انگيزه ای برای دوستان شد تا رفته و فيلمش را گرفته و لذت ببرند.
قضيه از اينجا شروع ميشود که در کنار رودخانه ي آرپا چايی که در آذربايجان جاريست و اين رود از شعبه های قيزيل اؤزن ميباشد در يکی از دهات دختری ساري تللي(گيسو طلا) و آلا گؤز(چشم شهلا) به دنيا مي آيد.پدر و مادرش نام اين دختر را سارای که در ترکي آذري تحليل يافته ساری آی(ماه زرد) ميباشد ميگذارند.سارایِ داستان در طبيعت آذربايجان پرورش مي يابد و دختری ماه رو ميشود.بزرگان ده سارای را به پسری به نام خان چوبان نامزد ميکنند. روزی چشم خان ده به سارا ميافتد. خان ، پدر سارای را فرا ميخواند و ازاو ميخواهد ک سارای را به عقد او در آورد.پدر سارای که مرد ريش سفيدی بود و به خان چوبان قول مردانه داده بود و مصداق آتاسؤزي(ضرب المثل) آذربايجانی:(کيشی توپوردوغون يالاماز) پيشنهاد خان ده را رد ميکند.خلاصه از خان اصرار و از پدر انکار.
و در این موقع است که خان متوسل به زور شده و او را مورد ضرب و شتم قرارداده و سارای را تحدید میکند که در صورت سربازدن از خواسته ئ خان دیگر پدر خود را نخواهد دید چون او پدرش را خواهد کشت.سارای که به جز پدر کسی را نداشت و نمیتوانست رنج و عذابش را ببیند بر خلاف علاقه ئ وافرش به خان چوبان و قولی که به او داده بود تن به خواسته ئ خان ظالم داد.
و روزی که سارای گفت که آماده ازدواج با خان ميباشدهمه از اين تصميم او متحیر شدند ولی او چاره ای جز این نداشت چون او شیر دختر ترک آذری بود و پاکدامن.
وسارای به دنبال خان راهی شد اما در راه تنش را به آب جاری آرپا چای سپرد و خود را جاودانه ساخت.
يکي از اشعار فولکولور و معروف آذربايجاني (آپاردی سئللر سارانی) است که در آخر فيلم سارای نيز پخش شد.من هم اينجا اين شعر معروف و شاهکار ملی را همراه ترجمه اش مينويسم:
آپاردي سئللر سارانی
گئدين دئيين خان چوبانا
گلمهسين بوايل موغانا
گلسه باتارناحق قانا
آپاردی سئللر سارانی
بير آلا گؤزلو بالانی
آرپا چايی درين اولماز
آخار سويو سرين اولماز
سارا کيمی گلين اولماز
آپاردی سئللر سارانی
بير آلا گؤزلو بالانی
آرپا چايي آشدی داشدی
سئل ساراني قاپدی قاچدی
هر گؤرهنين گؤزو ياشدی
آپاردي سئللر سارانی
بير آلا گؤزلو بالانی
قالي گتير اوتاق دوشه
سارا يئري قالدي بوشا
چوبان الين چيخدی بوشا
آپاردي سئللر سارانی
بير آلا گؤزلو بالانی
شما در سال هاي اخيردرزبان فارسي ( به شكل رسمي) و مقداري هم در زبان تركي ( به شكل غير رسمي ) شاهد ظهور كلماتي بوده ايد كه در تاريخ اين زبانها سابقه نداشته است. كلماتي كه جديداً ساخته شده و براي اداي مفاهيم جديد يا جايگزيني با كلمات بيگانه و دخيل از آنها استفاده مي شود. اگر شنونده اي كنجكاو براي ياقتن معناي لغوي اين واژه هاي جديد الاحداث به كتابهاي كلاسيك و يا لغت نامه هايي معتبر قديمي نگاه كند؛ هرگز آنها را نخواهد يافت. واژه هايي مثل « شهرباني »، « شهرداري»، «فرهنگستان»،« خودرو»،« نگارنده»،« خودنويس» و« تعميرگاه» كه در دهه هاي گذشته وارد چرخه زبان فارسي شده است و همچنين كلماتي مثل « يارانه»،« پايانه»،«رايانه»،«پيامك»، « آسانبر»، «چاپگر»،« بهره وري » كه در سالهاي اخير توليد شده اند؛ همگي كلماتي جديد با ساختاري جديد هستند. در زبان تركي خودمان هم به كلمات مشابهي برخورده ايم. مثل؛ بيلگي سايار ( كامپيوتر) ، بيليم يوردو( دانشگاه ) ، يازار ( نويسنده ) ، يازيچي ( نويسنده ، پرينتر ، چاپگر)، وطنداش،( هموطن) ، دينله ييجي ( شنونده ) و ...
استفاده از هفته و هفت روز هفته در میان ایرانی زبانان٬ ریشه ای بین النهری (عراقی) داشته و با تقویم زرتشتی بعضی از اقوام ایرانی زبان پیش از اسلام که هر روز ماه به نام یک خدای معینی اختصاص یافته بود سازگاری نداردּ به عبارت دیگر اسلام و اعراب سال هجری و هفته هفت روزه را در میان ایرانی زبانان رایج و رسمی ساخته اندּبه نظر بسیاری از ایرانشناسان اقوام ایرانی زبان قدیم هفته نداشتند و در میانشان روزهاى هفته شناخته نبودּ از اینرو در منابع ایرانی زبان مانده از آن روزگار از هفته و روزهای هفته ذکری نشده استּ کلمه شنبه مستعمل در زبان تاجیک- فارسى معاصر که در نام روزهای هفته تکرار میگردد نیز از ریشه سبت عبرى-آرامى استּ
آي آقالار ، گلين سيزه سؤيله ييم
ازل ياخشي اولار يار آشناليغي.
سن سئوه سن ، يارين سني سئومه يه
اولار بولبول ايلن خار آشناليغي.
باغبان اودور زحمت چكه اللشه
سالديغي باغ چيچكلشه ، گوللشه
اگر گوجسوز گوجلوايله گوجلشه
اولار ترلان ايله سار آشناليغي.
« خسته قاسيم » غم اليندن مست اولا
اهل درويش خرقاسيندا پوست اولا
بير آدام كي ، لقمه ايلن دوست اولا
اولار ياغيش ايله قار آشناليغي.آشناليغي
من گديرم ، سيزي كيمه تاپشيريم
دام اوسته دوران سونا كهليكلر.
آل – ياشيل گئينيب ، تيرمه باغلاسيز
نه گيريبسيز دوندان – دونا كهليكلر.
فره كهليك داغ باشيندا سس ائيلر
قاقيلداشيب بير – بيريله بحث ائيلر
بيليرم توي ائيلر ، يوخسا ياس ائيلر
قايناغين باتيرميش قانا كهليكلر.
كهليگين اويلاغي قايالار باشي
قاقيلداشيب تاپار يولداش – يولداشي
بره سي برك اولسا اووچوسو ناشي
دوز چيخارلار بداخشانا كهليكلر.
گوزل كهليك داش اوستونده دوروبدور
گردن جكيب ، نئجه بوينون بوروبدور
هئچ بيلميرم ، اووچوسونو گوروبدور
اوز توتدولار بيابانا كهليكلر.
هر ايكينيز ياشيل باشلي سوناسيز
منيم گيزلي درديم پنهان قاناسيز
آيريليريق ساغليغينان قالاسيز
«قاسيم » گئدير داغيستانا كهليكلر.
, nə ağır yatdı bu oğlan, ölüb əəə!
Nə də tərpənməyir üstündəki yorğan, ölüb əəə!
Bu qədər qışqırığa durdu qonum-qonşu tamam,
Dəbərişməz də, veribdir deyəsən can, ölüb əəə!
Demək olmaz dirilər tək yatıb, əlbət, duracaq,
Ölülər yatmağıdır, yox buna payan, ölüb əəə!
Çox soyuqdur çıxan ahəstəcə tək-tək nəfəsi,
Bədənində donuşub, laxtalanıb qan, ölüb əəə!
Cumuxub canına bitlər, birələr, hiss eləmir,
Çalsa əqrəb də, hənuz eyləməz aman, ölüb əəə!
Hansı doktora ərz etdim onun illətini,
Dedi: çək bundan əlin, boşla, bu çoxdan ölüb əəə!
Nə "masaj"la, nə "məsnui-tənəffüslə" bunun,
Və nə "dağ" ilə olur dərdinə dərman, ölüb əəə!
Bunu hətta düşünüb cümlə müsəlman uşağı,
Hər vilayətdə deyirlər: pay atonnan, ölüb əəə!
Məzəli lap budur ki, bir parə rus damaları
Qoşulub bunlara derlər ki, müsəlman ölüb əəə!
Aman, ay Molla dayı, bir kitab açdır, fala bax,
Tapmasan çarəsini sən də de ordan: ölüb əəə!.
سن زولفيني آچ توك اوزونه ، شانه سي مندن
زنجيري نشان وئر منه ، ديوانه سي مندن.
سن عاشقي يانديرماقا ، منده يانماقا ماييل
سن شمعيني گوستر منه ، پروانه سي مندن.
زولفون قدري ، عاشيق اولان وار سنه اي گول
سن سويله او مجنونلاري ، افسانه سي مندن.
سرمست گوزون ، فيتنه لبين ، نشئه لي باده!
ايچدير منه ، او بادني ، پيمانه سي مندن.
سن نازيله گل كي صدفين قيمتي آرتسين
گوزياشي كيمي اينجيسي دردانه سي مندن.
هردم گوتور اوزدن ، گوزليم افعي زلفين
چك ظاهره گنجينه ني ، ويرانه سي مندن
واحد مي ي ترك ائتمك اوچون پير مغانين
رنجيده اولوب بيرنئچه ، مستانه سي مندن.
بيز خرابات اهلي ييك ، ميخانه لردن چيخمشيق
باده لر نوش اتميشيك ، پيمانه لردن چيخمشيق.
آتش غمدن نه قورخاق ، كي سمندر خصلتيك
شمعلر يانديرميشيق ، پروانه لردن چيخمشيق
پيريميز پير مغاندير خادم ميخانه ييك
رندلر ذوقين گوروب ، ديوانه لردن چيخمشيق
ايندي بيزه اكراه اولوب مي دن ، نظردن دوشمشيك
يوخسا مين مين مجلسه مستانه دن چيخمشيق
گاه اوپوب يارين آياغين گاه دولاننيق باشينا
بيز پريشان زلفلر تك شانه لردن چيخمشيق
بير شعاعين ذره سيندندير ، فقط رنگ ئوزگه در
ديرلردن ، مسجد ويرانه لردن چيخمشيق
قدر و قيمتسيز بيزي ظن اتمه ، واحد ، عارف اول
پر بها گنجينه ييك ، ويرانه لردن چيخمشيق.
دئمه مجنونه ده لي ، بلكه ليلا ده ليدير
عشق اولان يرده بوتون عاقل و دانا ده ليدير
سالدي يوسف كيمي ئوز سوگيلي سين زنجيره
قويدي رسوالئقي عالمده ، زليخا ده ليدير!
عشق زنجيرينين افتادهسي ، بير من دگلم
هوس سلسله ي عشقله دنيا ده ليدير
ساريلير چيگنينه ، گاه بوينونا ، گاه قامتينه
اژدهالار كيمي او زلف چليپا ده ليدير
بيروفاسيز گل ايچون ناله سي دنياني دوتوب
واده ي عشقده «واميق» ده لي «عذرا» ده ليدير
ال گوتورمه ز بو قارا گوزلولرين زلفيندن
هرئوته ن ، ظن ائله يير «واحدي» گويا ده ليدير
محمد علی فرزانه*
دو بیتی های بومی ادبیات شفاهی آذربایجان که در اکناف این دیار با نام بایاتی شهرت دارد یکی از رایجترین انواع منظوم ادبیات عامیانه این سرزمین است .
بایاتیها از نظر انسجام شکل ، وسعت مضمون ، ترنم موسیقی و تموج ذوق و احساس در ردیف جذابترین و شورانگیزترین آثار بدیع فولکلوریک جای می گیرند.این نغمات نغز و دلکش که از زندگی و عواطف و رازها و نیازهای مردم ساده و پاکدل مایه می پذیرند و در قالب الفاظی روان و بی تکلف جای می گیرند،از چنان لطف و خلوص و صفا و صراحتی برخوردارند که بخصوص وقتی با آهنگ ویژه خود و با نوائی گیرا خوانده شوند، عنان از کف دل می ربایند و سرشک بر چهره احساس می افشانند
بختيار محمود اوغلو وهابزاده ۱۹۲۵-جي ايلده شکي شهرینده آنادان اولموشدور. آذربايجان ادبياتي نين، بوتؤولوکده آذربايجان ادبي فيکري نين گؤرکملي نوماينده سي اولان خالق شاعيري بختيار وهابزاده نين آدي تکجه قوزئی آذربایجان رئسپوبليکاسیندا دئييل، اونون حودودلاريندان چوخ-چوخ اوزاقلاردا تانينير. بختيار وهابزاده شاعير، دراماتورق، ايستعدادلي عاليم و پوبليسيست اولماقلا ياناشي، غئيرتلي و جسارتلي ايجتيماعي خاديم، ساده و صميمي اينسان کيمي ده تانينير و سئويلير. تصادوفي دئييل کي، اونون اثرلري - شعر کيتابلاري، دراملاري و پوبليسيستيک يازيلاري دونيانين چوخ ديللرينده، او جومله دن اينگيليس فرانسيز، آلمان، فارس، پولياک، ايسپان، ماجار و کئچميش سووئت بيرليگي نين بير چوخ خالقلارين ديللرينه ترجومه ائديلميش و بو اثرلر چوخ بؤيوک ماراق و سئوگي ايله قارشيلانميشدير
آ بوْستانچێ! بوْستانێنا گۆوهنمه
دونیا اؤزۆ بوْستان اکهن دونیادێ
آغلار قوْیۇب آناسێنێ، توْرپاغێن
برهکهتینی گؤیه چکهن دونیادێ
اَیریسیده، دوْغرۇسۇدا یالاندێ
یوْل کسیب بختی الدهن آلاندێ
ایلان کیمی قێورێلاندێ، چالاندێ
لئیلهک کیمی تئز-تئز سکهن دونیادێ
سن گؤینهمه اؤزۆ چکسین دردینی
شئش وئرسهده گل اوْیناتما مردینی
یاشاتمادێ نسیمی تک مردینی
باش آپاران زهره تؤکهن دونیادێ
سوْراخ بیتهر، سیرر گیزلهنهر، سؤز باتار
گــۆنــهش دوْغــار عزیزلـهنـهر تئـز باتار
آی زلیـمخـان دیش تـؤکـۆلـهر، اۆز باتار
قۇردۇغـۇنـۇ بیر-بیر سـؤکـهن دونیـادێ
آنـا قــۇجـاغێنــا بــالا سێـغێنـــار
داغـلارێن دؤشـۆنه قـالا سێغێنار
آرێــلار پتـــهیـه، بــالا سێـغێنـــار
توْرپاغێم! من سنه آرخالانمێشام
اۇمۇددهن، قایغێدان چکیم وار منیم
چیینیمده داغ بوْیدا یۆکۆم وار منیم
گۆدهیهم، درینده کؤکۆم وار منیم
بۇداغێم! من سنه آرخالانمێشام
گؤزۆنه اێشێق وئر دوْغۇلان کسین
بۇرانلێ گۆنلهرده اۆزۆن دؤنمهسین
نورون آزالماسێن، اوْدۇن سؤنمهسین
چێراغێم! من سنه آرخالانمێشام
شئعریم گؤزۆن کیمی دۇرۇ گؤرۆنسۆن
سؤزۆمده دونیانین نورو گؤرۆنسۆن
قوْیما کلمهلهریم قۇرۇ گؤرۆنسۆن
بۇلاغێم! من سنه آرخالانمێشام
آرزۇ یوْللارێندا قالمایێم گئری
ایلهاملا یارادێم نغمهنی شئعری
نسلیمین ان قدیم زیارت یئری
اوْجاغێم! من سنه آرخالانمێشام
بۇ داغ منیم اؤز داغێم دێ
من بۇ داغێن بۇداغێیام
چمهنینده کؤزه دؤنمۆش
شعلهلنمیش چیراغێیام
بۇ داش منیم اؤز داشێم دێ
اؤز تاریخیم، اؤز یاشێم دێ
قایا، مغرور قارداشێم دێ
اوْنۇن سسی، سوْراغێیام
بۇ یوْل منیم اؤز یوْلۇم دو
اوْ تای، بۇ تای ساغ- سوْلۇم دو
خزهر سینهم، کوْر قوْلۇم دو
خان آرازێن فئراغێیام
سئچمهلییهم تۆک دهن تۆکو
آغیردێ چیینیمین یۆکو
کؤکۆم دده قۇرقود کؤکۆ
قاراجا اوْغلان بۇلاغێیام
دئمهسینلهر گلدی- گئدهر
کئچیرمهرهم عؤمرۆ هدهر
اؤلهنده ده قلبیم قدهر
آذربایجان تورپاغێیام
هر یئرده داغلارێ یاشێل گؤرمۆشهم
آراز کناریندا سارێ دێ داغلار
بۇردا اۆرهییمین داغێ، دوْیۇنو
بۇردا ساچلارێمین قارێ دێ داغلار
جان آتدێم قوْینۇنا اۇچا بیلمهدیم
هئچ نهیی گؤرۆش دهن اۇجا بیلمهدیم
آچدێم قوْللاریمێ قۇجا بیلمهدیم
یئتیم اوشاق کیمی زاریدێ داغلار
گؤینهدی سسیمدهن هر داش، هر قایا
"آراز،آراز" دئییب یالواردێم چایا
دئدیم یایلێغیمێ آپار اوْ تایا
بلکه یاراسێنێ سارێدێ داغلار
کؤنۆل نغمهسینی ائندیرمهز پسه
وئررهم جانیمێ جان دئیهن کسه
دیلیندهن اؤپهرهم هر کیم سؤیلهسه
داها طالئعیندهن یارێدێ داغلار
داغلار منه گل - گل دئسه اۆرهکدهن،
گلیب ائله بۇ یئرلهرده قالاردێم،
طبیعهتله سئوینجیمی، دردیمی،
بؤلۆب ائله بۇ یئرلهرده قالاردێم،
نفسیمده یاشاداردێم عطرینی،
عزیزلهردیم چیچهکلهرین خطرینی،
عؤمرۆن - گۆنۆن قیمتینی، قدرینی،
بیلیب ائله بۇ یئرلهرده قالاردێم،
نه گؤزهل دی بۇ یئرلهرین لالاسێ،
من گئتسهم ده کؤنلۆم بۇردا قالاسێ،
سئوسه منی بیر نامردین بالاسێ،
اؤلۆب ائله ائله بۇ یئرلهرده قالاردێم،
بۇ گۆن دهن صاباحا اۇزانماسێن ال،
هله صاباحلارا باش وۇرمایاق گل،
نئجه یاشامێشێق میلیون ایل اووهل،
گۆلـلـهر شئهه باتسین، چیچهکلهر زره،
قایێداق اووهل کی خاطیرهلهره،
ایلک سئوگی چیچهیی هاردا آچیلیب،
کیمین چین گؤیهریب چمهن بیر اینجی،
سئودا یوْللارێنا جان آتان گؤزل،
نه سن بیر اینجی سن، نه من بیر اینجی،
آنالار نه قدهر اوْغۇللار دوْغۇب،
مجنونلار دوْغۇلوب بلکه مین کره،
قایێداق اووهل کی خاطیرهلهره،
عشقین سارالمایان چؤهرهسی سن اول،
توْخۇمو من اوْلۇم، پؤهرهسی سن اول،
آشێق بیر هفتهلیک داستان باشلاسا،
طاهیری من اوْلۇم، زؤهرهسی سن اول،
شئهلی چمهنلهردن گۆل دره - دره،
قایێداق اووهل کی خاطیرهلهره،
آلدادان، آلدانان، ساتدێران ساتان،
دونیانێن ایشلهری مزهدی هله،
اینسانین اینسانا موناسیبهتی،
تیکان دی، قاندالدێ، نئیزه دی هله،
کؤهنه خاطیرهلهر دینسین، دانیشسین،
تزه خاطیرهلهر تزهدی هله،
قایێداق اووهل کی خاطیرهلهره،
بۇ گۆن کی سئوگیلهر خاطیرهلهشمیر،
بۇ گۆن خاطیرهیه دؤنمهک چتیندی،
سوْیۇق اۆرهکلهرده اؤلۆر دوْیغۇلار،
ایستی اۆرهکلهره ائنمهک چتیندی،
آغرێدان، عذاب دان، یاس دان، قایغێ دان،
دانێشماق چتیندی، دینمهک چتیندی،
اؤز سئوگی پایێنی گؤتۆرسۆن هره،
قایێداق اووهل کی خاطیرهلهره،
منیم بو کؤلگه ده بیر خاطیرهم وار
ساخلایا بیلیردیم واختێ، ساعاتی،
یاشایا بیلیردیم عؤمرۆ، حیاتی،
شیرین بیر اوْخشاما، کؤورهک بایاتی،
بۆتون عؤمرۆم بوْیۇ اوْنۇتمادێغیم،
واختین اللـهریمه کئچدییی چم وار،
منیم بو کؤلگه ده بیر خاطیرهم وار،
باشێمین اۆستۆنده بارلێ بیر بۇداق،
بۇداغێن آلتێندا اوْدلۇ بیر دوْداق،
ایللهردی آغلایێر اوْردا بیر بۇلاق،
یارپاقلار اۆستۆنده هله ده نم وار،
منیم بو کؤلگه ده بیر خاطیرهم وار،
اۆز کؤزه دؤنمۆشدۆ یاناقلار زره،
آرخادا اۇچۇروم، قارشێدا دره،
هر اینسان عؤمرۆنون خاطیرهلهره،
یئتدیی مقام وار، چاتدیغێ دم وار،
منیم بو کؤلگه ده بیر خاطیرهم وار،
بۆرۆنوب غرق اوْلۇب یاشێل تۆللـهره،
نغمه تک آخاردێ صاف کؤنۆللـهره،
حئیف تئز قاریشدێ سوْلان گۆللـهره،
ایندی اۇزاقلاردا بیر بختی کم وار،
منیم بۇ کؤلگه ده بیر خاطیرهم وار،
تۇتور بیلدییینی یارادان خالیق،
ائله بیل دریادان آیرێلیر بالێق،
یاش کدهر گتیریر، زامان قوْجالێق،
گؤزۆمده حسرهت وار کؤنلۆمده نم وار،
آغاج کؤلگهسینده بیر خاطیرهم وار،
منیم بو کؤلگه ده بیر خاطیرهم وار،
یئر گؤیۆ، داغ داغێ، داش داشێ سئودی،
تانرێ ناخێش وۇردو نقاشی سئودی،
گؤز گؤزه بوْیلاندێ، قاش قاشێ سئودی،
بیز نییه سئومییهک بیر - بیر یمیزی،
چمهنلهر توْرپاغا خالی چکیرسه،
خالێدا یاشێلێ، آلی چکیرسه،
آری چیچهکلهردهن بالێ چکیرسه،
بیز نییه سئومییهک بیر - بیر یمیزی،
اۇلدوزلار سایرێشێب گؤز وۇرۇر آیا،
چئشمهلهر چاغلایێب تؤکۆلۆر چایا،
سئوهنلهر گلیرسه هر گۆن دونیایا،
بیزنییه سئومییهک بیر - بیر یمیزی،
گۆل شئهدیدهن گۆج آلێر، مامێر قایادان،
گؤز اوْد دان قێزارێر، چیچهک هایادان،
سۆزۆلۆب گلیرسه کؤکدهن، مایادان،
بیز نییه سئومییهک بیر - بیر یمیزی،
عؤمور گؤز قێرپیمی، فیرصهت آزدێسا،
کؤنۆل سوْن نفس ده سێنان سازدێسا،
اۆچۆب الیمیزدهن گئدن یازدێسا،
بیز نییه سئومییهک بیر - بیر یمیزی،
عؤمرۆن هم سئوینجی، هم آهێ وارسا،
پروانه یانغێسێ، شمع آهێ وارسا،
آدهمین جننهت ده طاماحی وارسا،
بیز نییه سئومییهک بیر - بیر یمیزی،
یاغێش گؤزهللـهرین اؤپۆر اۆزۆنۆ،
داملا پێچیلتێلا دئییر سؤزۆنۆ،
شلاله قایادان آتێر اؤزۆنۆ،
طوفان داغێ سئویر، دالغا دنیزی،
بیزنییه سئومییهک بیر - بیر یمیزی،
پاییز کؤورهلدهندیر، باهار جوْشدۇران،
منی سرت ائلهیهن قێش دا گؤزهلدیر،
اۆرهیین داشدێمێ دئمه، ائی اینسان،
دویماغی باجارسان، داش دا گؤزهلدیر،
بیر گؤزهل چێخاندا چمهنه، دۆزه،
فیکیر وئر یاناغا، نظهر سال اۆزه،
گؤزهللیک باخارمێ ایرییه، دۆزه ؟
دئمه کی، ایریدی قاش دا گؤزهلدیر،
«زلیمخان» اوْلماسین نه آه، نه آمان،
آغرێدان آغلاماق یاماندێر، یامان،
سئوینجین قلبینی دوْلدۇران زامان،
یاناخدان سۆزۆلهن یاشدا گؤزهلدیر،
کیم کئچهردی اوْ کئچدییی یوْللارێ،
کیم آشاردێ اوْ آشدێغێ یاللارێ،
کیم وۇراردێ اوْ وۇردۇغو خاللارێ،
افسانهنی، حقیقهتی دینلهدیم،
بیر مجلیسده عدالتی دینلهدیم،
بارماغێندا اوْد اوْلمۇشدو تزهنه،
بیز یانێرێق اوْجاغا نه، کؤزهنه،
داش دئیهردیم آلێشمایێب دؤزهنه،
«یاندیم» دئیهن طبیعهتی دینلهدیم،
بیر مجلیسده عدالتی دینلهدیم،
تئللهره باخ، نه حیکمتدی، نه سیردی،
یئنه قلبیم گوللـهرینه اسیردی،
قێلێنج کیمی دوْغرایێردێ، کسیردی،
پردهلهرده جسارهتی دینلهدیم،
بیر مجلیسده عدالتی دینلهدیم،
هئچ بیلمهدی سوْیۇق ندی، ایستی نه،
باش ائندیردی قارا سازێن اۆستۆنه،
تالان ائتدی، دۇردۇ جانێن قصدینه،
نئچه - نئچه حیکایهتی دینلهدیم،
بیر مجلیسده عدالتی دینلهدیم،
کرم داغدا لهلهسینی ایتیردی،
عابباس کؤچۆ یۇرتدان - یوردا اؤتۆردو،
غریب اؤزۆن شاه صنهمه یئتیردی،
آیرێلێق دان شیکایهتی دینلهدیم،
بیر مجلیسده عدالتی دینلهدیم،
صؤحبهتینی باخێش دئدی، گؤز دئدی،
طاهیر یئنه زؤهرهسینه دؤز دئدی،
واقیف جوْشدۇ، گؤزهللـهره سؤز دئدی،
دؤنه – دؤنه محببتی دینلهدیم،
بیر مجلیسده عدالتی دینلهدیم،
زیـلی، بمی بیر – بیریندهن تزه - تر،
سس - سوْراغا گلدی وۇرغون، علسگر،
مین نفهره لایلا چالدێ بیر نفهر،
اؤلمهز اوْلان بیر صنعهتی دینلهدیم،
بیر مجلیسده عدالتی دینلهدیم،
اوتانماسام اوشاق کیمی آغلارام ،
یامانجا دوشوبدو یادیما داغلار .
ایسته ییرم بیر آه چکم اورکدن ،
قورخورام آلیشا اودوما داغلار .
قوینوندا اولاندا چکمه میشم غم ،
آیریلاندا گلیب گؤزلریمه نم .
بختیمه یار اولوب ، کؤنلومه همدم ،
قانانلار الینده شیرین نعمت سن ،
نادانلار الینده مزلی تورپاق .
خیلقتین ایلکی ده ، سونو دا سنسن ،
وارلیغین آخیری - ازلی تورپاق .
چوخ یاری یاریندان ایراق ائیله دین ،
یاندیردین شاملارا چیراق ائیله دین ،
آلدین قوجاغینا تورپاق ائیله دین ،
نئچه مین آی اوزلو گؤزلی تورپاق .
شادلیق دا ، مؤحنت ده برابر دئییل ،
ویجدان دا ، غئیرت ده برابر دئییل ،
عؤمور ده ، دؤولت ده برابر دئییل ،
بو ایریلیك سنده دوزلی تورپاق .
آی کؤکسو پارچا - پارچا ، آی اورگی یارالی ،
آی سوسنلی ، سونبوللو ، بنؤوشه لی ، لالالی ،
" آی قودرتدن سنگرلی ، آی قودرتدن قالالی "
سنگرلرین بوش قالدی ، قالالارین ویرانا ،
بیزیم کیمی اوغولا بیر لایلا دئ آی آنا .
گلین قایا قان آغلار ، دلی داغی داردادی ،
سوسوب جئیران بولاغی ، صمد وورغون هاردادی ،
ترتر سویو قان گلیر ، یامان آه و زاردادی ،
بو فریاد ائله قوپدو سس یاییلدی جاهانا ،
بیزیم کیمی اوغولا بیر لایلا دئ آی آنا .
یئردن آلوو پوسکوردو ، گؤیدن گورشاد الندی ،
غضبیندن مورووون زیروه سی سیلکلندی ،
گوناهسیز جاوان اؤلدو .... تورپاق قانا بلندی ،
نییه بیر نفر کیمی بیز قالخمادیق عوصیانا ،
بیزیم کیمی اوغولا بیر لایلا دئ آی آنا .
کیم دئییر کی اؤلنلر ، وعده سی چاتدی ، اؤلدو ،
قیزلاریمیز اؤزونو قایادان آتدی ، اؤلدو ،
نئچه - نئچه گلینلر سولاردا باتدی ، اؤلدو ،
یئنه بیزیم صبریمیز نییه چاتمادی سونا ؟
بیزیم کیمی اوغولا بیر لایلا دئ آی آنا .
سنه آنا دئمه یه ، حاقیمیز دا یوخ بیزیم ،
اولسون او حاقی - سایین سینه میزه اوخ بیزیم ،
ایلدیریمی ، شیمشگی باشیمیزا چاخ بیزیم ،
بیز دایانا بیلمه دیک کئشیگینده مردانا ،
بیزیم کیمی اوغولا بیر لایلا دئ آی آنا .
وطن ده اونودولوب ، وطن ده آتیلارمی ؟
وطن ده یاد تورپاغا ، یاد ائله قاتیلارمی ؟
وطن ده آلینارمی ، وطن ده ساتیلارمی ؟
لعنت سنی ساتانا ، لعنت سنی آلانا ،
بیزیم کیمی اوغولا بیر لایلا دئ آی آنا .
بئلینه بئل باغلادیق ، بئلیمیزی قیرانین ،
قارشیسیندا باش اَیدیک باشیمیزدان وورانین ،
باشیندا باش اولمادی باشیمیزدا دورانین ،
نیفرت بئله تاریخه ، نیفرت بئله زامانا ،
بیزیم کیمی اوغولا بیر لایلا دئ آی آنا .
دونیا کیمینه کئف ، کیمینه دهشت ،
بونلاری قانانا یازیغیم گلیر .
دویوب دوشوندوکجه عؤمرون سونونو ،
اینسانام ، اینسانا یازیغیم گلیر .
دؤوران تزله دی یئنه دردیمی ،
ساز ندیر ، بیلمه ین ترپه دیر سیمی ،
بیر عاغیلسیز ناشی قوواصلار کیمی ،
دوشنده اومانا یازیغیم گلیر .
عؤمور یولاریندا آغاردی بیرچک ،
آی ائللر ، آتالار عالیم دی گئرچک :
جوت اولسا میلچک ده قالیب گله جک ،
تک اولان آسلانا یازیغیم گلیر .
خیلقتین سیررینی دویا بیلمیرم ،
هر سؤزو آشیکار دئیه بیلمیرم ،
نییه سیزیلداییر ، نییه بیلمیرم ،
ناله لی کامانا یازیغیم گلیر .
گؤزومدن یاش آخیر اوزومه دن - دن ،
آمان آی آیریلیق اولمویایدین سن .
بیر اؤلوم یاخشیدی سئویلمه مکدن
طالعسیز جاوانا یازیغیم گلیر .
ایگید ار آدلانار غئیرت اولاندا ،
اوزده حیا اولار ، عیصمت اولاندا ،
دیل بیلمز نادانا قیسمت اولاندا ،
اهلی - حال جانانا یازیغیم گلیر .
بیر آن چاتیلمازمی قاشی اووچونون ،
آخمازمی گؤزوندن یاشی اووچونون ،
دینده گولله سی ناشی اووچونون
یارالی جئیرانا یازیغیم گلیر .
دؤورون گردیشینه اویا بیلمه ییب ،
قلبیندن قوباری یویا بیلمه ییب ،
عشقینی کیمسه یه دئیه بیلمه ییب
گیزلیجه یانانا یازیغیم گلیر .
ظالیم زامان کیمی ائتدی بختییار ،
اورکلرده کدر ، حسرت ، اینتیظار ،
آمان آللاه داغلار بویدا دردی وار
بهمن تک اوزانا یازیغیم گلیر .
اعتبار ، اتقاد اولوب سر – سری ،
اولفت ده آزالیب ایللر دن بری ،
سیز ائی مملكتین موعللیم لری ،
اولفت درسی كئچین بو اوشاقلارا ،
اعتبار ، اتقاد اولوب سر – سری ،
اولفت ده آزالیب ایللر دن بری ،
سیز ائی مملكتین موعللیم لری ،
اولفت درسی كئچین بو اوشاقلارا ،
بهمن وطن اوغلو
بهمن کالیش اوغلو 1932اینجی ایلین دئکابر آیی نین 31 ده، حال حاضیردا ائرمنیلرین ایشغالیندا اولان کلبجر رایونوندا آنادان اولموشدور. اورتا مکتبی قورتاردیقدان سونرا اؤز کندلرینده کیتابخاناچی ایشله ین بهمن وطن اوغلو 1960 اینجی ایلده آذربایجان دؤولت اونیوئرسیتئتی نین تاریخ فاکولته سینه داخیل اولور. عالی تحصیلینی باشا ووردوقدان سونرا ایسه کلبجره قاییدیب موعللیم کیمی فعالیته باشلایان بهمن وطن اوغلو سونرالار اوزون مودت مکتب دیرئکتورو وظیفه سینده چالیشمیشدیر.
نه لر، نه لر يادا دوشدو
خاطيره لر اودا دوشدو
او گونلردن قلبيميزه
قورخولو بير صدا دوشدو
گورمه يه يديم کاش کي، سني.
آنالارين تورپاغيني سولايان
تريني سئوديم
گوي قورشاغي کيمي الوان
يئريني سئوديم
آجيني، شيريني سئچه بيلمه ديم
آرازدان اوچا بيلمه ديم
کورپوسوندن کئچه بيلمه ديم
دلي کيمي وورولدوم
دلي کورونو سئوديم، وطن!
موژده لرله گله جک دير
ايللر سنين آجيغينا.
داها الوان آچاجاقدير.
گوللر سنين آجيغينا.
بیر سؤزومله اوره یینه توخوندوم
یالواردیغیم سؤزلریمه باغیشلا
ایسته ییرسن گل دیلیمدن آس آنجاق
سنی سئون گؤزلریمه باغیشلا
بوراخ اللریمی داها
الیم الینده اوشودو
آیریلیق زامانی گلدی
بو دا آللاهین ایشیدی
..
او یالانچی ایللر گونه دیمزميش ،
گول وئردیم ، وئردیييم گوله دیمزميش ،
گؤزوم ده چاغلایان سئله دیمزميش ،
حئيف او سئوگييه ، او محبّته .
ایکيميزده بير اوره ک وار،
یاری منده ، یاری سنده ،
سئوگی آدلی بيرآغاجيق ،
بوداق منده ، ناری سنده .
باخيشلارين ايز ساليب، اورهييمده باسقي تك
عشقيمين قوجاغيندا خاطيرن وار بير اتك
آغزيمدا قوروسادا، ديلهديييم سون ديلك
هر ايل باهار گلنده، داغلارا چن دوشنده
سئوهجهيم من سني، سن مني سئومه سنده
Nizami Gəncəvi- (təxəllüsü, əsil adı – İlyas Yusif oğlu) (1141-1209-cu il) – Azərbaycanın görkəmli şairi və mütəfəkkiri olmuşdur. Sənətkar ailəsində doğulmuş, Gəncə mədrəsələrində təhsil almış, şəxsi mütailəə sayəsində orta əsr elmlərini mükəmməl öyrənmiş, xüsusən yaxın Şərq xalqlarının şifahi və yazılı ədəbiyyatına yaxından bələd olmuşdur.
Ömrü boyu Gəncədə yaşamış, saray şairi olmaqdan qətiyyətlə imtina etmiş, halal zəhməti ilə dolanmışdır. Təqribən 1169-1170-ci ildə Dərbənd hökmdarı Seyfəddin Müzəffərin kəniz kimi hədiyyə göndərdiyi qıpçaq qızı Afaq (Appaq) ilə evlənmiş, 1174-cü ildə oğlu Məhəmməd anadan olmuşdur. Nizami Gəncəvi yaradığılıca lirik şe`rlərlə başlamışdır. Əsərlərindən mə`lum olur ki, şair böyük divan yaratmış, qəzəl və qəsidələr müəllifi kimi şöhrətlənmişdir. Nizami lirikası yüksək sənətkarlığı, məhəbbətə dünyəvi münasibəti, insan taleyi haqqında humanist düşüncələri ilə seçilir. Lakin Nizami dünya ədəbiyyatı tarixinə məsnəvi formasında yazdığı beş poemadan ibarət (“Sirlər xəzinəsi”, “Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl”, “İsgəndərnamə”) “Xəmsə” (Beşlik) müəllifi kimi daxil olmuşdur
بير ميللت دير، بير تورپاق دير، بير وطن
اوتاي نه دير، بو تاي نه دير، ايلاهي؟!
هر طرفه پاي وئريبلر حسرتي
او پاي نه دير، بو پاي نه دير، ايلاهي؟!
عئيني باغدير، عئيني باغچا، عئيني بار
عئيني سازدير، عئيني كامان، عئيني تار
اورتاليقدا دمير حاسار، لاي ديوار
او لاي نه دير، بو لاي نه دير، ايلاهي؟!
فارس ایشغالچیلاری ساريندان تجاووزه اوغرایان عزیز تورک یوردو گونئي آذربايجانین یاخین سیاسی تاریخینده اونودا بیلمه يیجی بؤیوک لیدئرلریندن بیری اولان سید جعفر پيشه وري نين میللی موباریزه ایچینده کی دارتيشيلماز اؤنمي ني قیساجا آنلاتمايا چالیشاراق اونو آنمايا و آنلاماغا چالیشاجاغیق.
20-جي عصر گونئي آذربایجان سیاسی تاریخینه ایکینجی بؤیوک دامغانی ووراراق گونئي آذربایجان تورکلرینی 1 ایللیک آزادلیغا قوووشدوران بو اولو شخصیت هر شئیدن اول بوتون تورک دونیاسینین افسانه لیدئرلریندندیر. باغریندان میللی قهرمان چیخارمادا بنزرسیز اولان تورک میللتی نه قدر قهرمانلاری ، نه قدر كيمسه لري ایله دونیا تاریخینه يؤن وئرمیشدیر.
گون گله جک من اولنده چوخ دوداقلار بوزوله جک
حاییف دئیه گوزیاشلاری یاناقلاردان اوزوله جک
قاتار – قاتار میصراعلاریم دوداقلاردا دوزوله جک
آیریلیغیم چوخ اوره یی چالین _ چارپاز داغلایاجاق
بس سنه کیم آغلایاجاق
لغاتی درباره مشاغل ((چاپخانه و نویسندگی،عکاسی،آرایشگری،خیاطی))
ییغان:حروفچین----------------------------------باشین
اوستو:فرق سر
رئداکتور:ویراستار-------------------------------باشین یانلاری:بغل سر
باش مقاله:سر مقاله-----------------------------باش یوما:شستشوی سر
هفته لیک:هفته نامه-----------------------------الکتریک قورولایجی:سشوار
قزئت:روزنامه-----------------------------------شوتکا:برس
آیلیق:ماه نامه-----------------------------------داراق:شانه
فصیللیک:فصل نامه-----------------------------فورما وئریجی:حالت دهنده
ساتیریکژورنال:مجله فکاهی--------------------ژئل:ژل
کوروش و آنا تومروس
نقل از هرودوت, تاریخ نگار یونانی است
منیع : رفرانس
Herodotus Book One (205)-(214
از جمله ملتهائی كه از
كوروش هاخام منش به بدی یاد میكنند سُكاها می باشند كه یكی از اقوام تركان
قدیم بوده و در تحت حاكمیت كوروش قرار نگرفته اند . ملكه سُكاها بنام
تومروس بائیم(بیگم=خانم) ، در نامه ای كه به منظور پیشگیری از جنگ، به
كوروش فرستاده است می گوید:
ای ملك ، به تو نصیحت می كنم كه دست از این
كار برداری ، زیرا معلوم نیست كه به نتیجه مطلوب دست یابی ، به فرمانروائی
بر قوم خود خرسند باش و بگذار بر سرزمین خود سلطنت كنم . افسوس كه به سخنم
گوش فرا نخواهی داد ، زیرا آنچه كه كمتر به …
كوروش پس از فتح بابل ،
بر آن شد ماساژت (آذربایجان) را نیز مغلوب كند، ماساژت ها از شمال شرق تا
غرب ایران و در كرانه رود آراز (آراكس یا ارس) در همسایگی قوم ایسه دونر
زندگی می كردند. ماساژت ها بسیار ماجراجو بودند.
ائلیمین اوبامین سازینا بندم
ظولمه باش اَیمیین قئزینا بندم
گورمهلی قئشینا یازینا بندم
الدوزلار ایچینده دان اولدوزویام
افتخاریم بو دور آذر قئزییام
آی عاشیق چال کرمی اصلیده ایستیر اودا یانسین
ایستییر عینی کرم تک اودا
دوشسون اودا، یانسین
نجه بیر ناره دوشوب سوگیلی یانسین او، دایانسین
چال
بو عاشیقلر اوتانسین
قادر آلله قره داغدان نه قدر اینجیمیسن ؟
گوندریبسن سویوغی ، رحم ائله خلقه بو گئجه
بیلیسن تیترمه دن بنده لرین گتمیر ائوه
بیر طرفدن یئل اسیر وحشته آرتیر بو گئجه
وطن دوغما،وطن گوزل
وسن دوغما وسن گوزل
تانرئدان منه ان گوزل
پايسان آذربايجانئم
